Hồi sinh Bờ Nam kênh Đôi: Chuyến tàu rời bến của những phận nghèo và bài toán 164.000 tỷ đồng

Đứng bên trục đường Phạm Thế Hiển của Quận 8 hôm nay, nhìn những dãy nhà gỗ lụp xụp, chắp vá lấn chiếm lòng kênh, tôi hiểu vì sao nơi đây luôn được xác định là "tọa độ nóng bỏng" nhất của thành phố. Khu vực này tập trung tới 15.708 căn nhà ven kênh rạch, gánh trên vai hơn 65% tổng số nhà cần di dời của toàn Thành phố Hồ Chí Minh. Bằng lăng kính của một người quan sát trung lập, không "xào chẻ" thêm bớt, tôi nhận thấy chiến lược tái thiết đô thị mà thành phố đang áp dụng không chỉ dừng lại ở câu chuyện quy hoạch, mà là một cuộc đổi đời thực sự cho những phận nghèo ven kênh.

Từ sự bế tắc của mô hình cũ đến tiếng chuông cảnh báo

Nhìn lại chiều dài lịch sử, tiến trình di dời nhà ven kênh rạch của chúng ta từng có dấu hiệu "hụt hơi" rõ rệt. Nếu như giai đoạn 2001 - 2005 thành phố di dời được tới 15.548 căn, thì đến giai đoạn 2016 - 2020 con số này rơi rụng, chỉ còn vỏn vẹn 2.479 căn. Sự chững lại này xuất phát từ việc ngân sách nhà nước hạn hẹp, kết hợp với việc các mô hình hợp tác công - tư (PPP) bị các nhà đầu tư tư nhân "quay lưng" bởi rủi ro giải phóng mặt bằng quá lớn và cơ chế thanh toán phức tạp.

Tuy nhiên, khi sự tồn tại của những dãy nhà tạm bợ không chỉ gây ngập úng mà còn đe dọa sinh mạng – điển hình như vụ cháy kinh hoàng tại bãi vật liệu gỗ cũ ở Bến Bình Đông – tính cấp bách đã được đẩy lên đỉnh điểm. Thành phố buộc phải hành động, điều chỉnh mục tiêu di dời từ 20.000 căn vọt lên 40.000 căn cho giai đoạn 2025 - 2030, chấp nhận đối mặt với thách thức tài chính khổng lồ ước tính lên tới 221.370 tỷ đồng.

Đột phá nhân văn: Mở lối thoát cho người dân không giấy tờ

Điều ám ảnh nhất, cũng là điểm nghẽn pháp lý lớn nhất trong các dự án trước đây, là số phận của những người dân không có giấy tờ hợp lệ. Thống kê cho thấy có tới 73,5% căn hộ ven sông, kênh, rạch được xây dựng không phép. Theo luật cũ, những hộ dân lấn chiếm lụp xụp này bị xem là nhóm yếu thế nhất: lấn chiếm sau năm 2004 hoàn toàn không nhận được hỗ trợ, hoặc nếu xây trên hệ thống thoát nước chỉ được hỗ trợ 24% - 32% giá trị đất. Họ lấy nguồn lực đâu để bắt đầu cuộc sống mới?

Bước ngoặt mang tính cách mạng mà tôi đánh giá cao nhất ở giai đoạn này chính là sự thay đổi cơ chế bồi thường. Thành phố đã quyết định nâng mức hỗ trợ lên tới tối đa 70% giá bồi thường đất ở cho các trường hợp lấn chiếm trước ngày 1/7/2014. Nhờ đó, một căn nhà lấn chiếm nhỏ có thể nhận mức hỗ trợ bình quân khoảng 630 triệu đồng. Hơn thế nữa, hệ thống an sinh được thiết kế cực kỳ thấu cảm: cho phép người dân mua căn hộ trả góp lên tới 15 năm với lãi suất ưu đãi, ghi nợ tiền sử dụng đất, và tặng thêm suất tái định cư phụ cho các gia đình chật chội có từ 7 nhân khẩu trở lên. Thậm chí, ai tự nguyện bàn giao mặt bằng sớm còn được thưởng "nóng" tối đa 50 triệu đồng.

An cư không bứt gốc: Tái định cư đi trước một bước

Với dự án Bờ Nam kênh Đôi chạy dọc trục Phạm Thế Hiển dài 8,8 km, thành phố phải di dời gần 5.800 hộ dân. Sinh kế của họ gắn chặt với các bến bãi, buôn bán nhỏ lẻ. Nếu đẩy họ đi các quận huyện ngoại thành, đó sẽ là một thất bại về mặt xã hội.

Tôi cho rằng nguyên tắc "tái định cư đi trước một bước" đang được Sở Xây dựng thực hiện rất đúng hướng. Cụ thể, 5 dự án nhà ở cao tầng khẩn cấp với 4.058 căn hộ đã được quy hoạch ngay tại phường Chánh Hưng và Phú Định (như dự án 400 Nguyễn Duy hay Cảng sông Phú Định). Đặc biệt, để giữ gìn cần câu cơm cho người dân, dự án tại số 338 và 1387 Bến Bình Đông còn được thiết kế không gian thương mại tầng đế, giúp họ tiếp tục buôn bán kinh doanh ngay tại nơi ở mới.

Bài toán 164.000 tỷ đồng: Lấy hạ tầng nuôi hạ tầng

Một chiến dịch quy mô như vậy cần nguồn vốn từ đâu? Thành phố đã quyết định không phụ thuộc vào dòng vốn tư nhân bấp bênh mà sử dụng 100% nguồn vốn ngân sách nhà nước để đầu tư ban đầu. Dự án bờ Nam được chia thành 4 phân đoạn độc lập, sẽ triển khai từ đầu năm 2028, kết hợp mở rộng đường Phạm Thế Hiển lên 30m và tạo lập 20 ha mảng xanh công viên.

Sự khôn khéo của mô hình tài chính mới nằm ở chỗ: sau khi nhà nước chi tiền dọn sạch mặt bằng và làm bờ kè khang trang, giá trị quỹ đất sẽ gia tăng đột biến. Lúc đó, việc tổ chức đấu giá công khai quỹ đất dọc bờ kênh để làm trung tâm dịch vụ, du lịch "trên bến dưới thuyền" dự kiến sẽ mang về cho ngân sách 164.111 tỷ đồng. Dòng tiền này không chỉ đủ để hoàn vốn đầu tư công mà còn tạo ra thặng dư để tái đầu tư cho các dự án môi trường khác.

Chờ đợi một "Bệ phóng" mới từ cơ chế

Thực tế kiểm chứng từ dự án bờ Bắc kênh Đôi cho thấy sự hiệu quả của các bước đi này, với 92% hộ dân đã đồng ý bàn giao mặt bằng tính đến giữa năm 2026. Những bài học trong việc đối thoại với những hộ dân cuối cùng tại bờ Bắc sẽ là kinh nghiệm quý giá áp dụng cho bờ Nam.

Đứng trước khối lượng công việc khổng lồ, mọi con mắt hiện đang đổ dồn vào dự án Luật Đô thị đặc biệt dự kiến được trình vào cuối tháng 6 năm 2026. Nếu được thông qua, đây sẽ là bệ đỡ pháp lý vượt trội giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị và đẩy nhanh quá trình thu hồi, đấu giá đất. Bờ Nam kênh Đôi đang thực sự cựa mình, chuẩn bị cho một cuộc lột xác lịch sử – không chỉ để làm đẹp bộ mặt đô thị, mà để trả lại sự công bằng, an toàn và một tương lai bền vững hơn cho những cư dân đã gắn bó với đôi bờ sóng nước.

"Bài viết có sử dụng số liệu được tổng hợp và phân tích từ các báo cáo quy hoạch đô thị và thông tin báo chí công khai"